ශ්රී ලංකාවේ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ සහ අභියාචනාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස ඉහළ දැමීමට යෝජිත ව්යවස්ථා සංශෝධනය සම්බන්ධයෙන් අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයට ඇති විය හැකි බලපෑම් පිළිබඳව එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකාරිනිය අවධානය යොමු කර තිබේ.
විනිසුරුවරුන් සහ නීතිඥයන්ගේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ විශේෂ වාර්තාකාරිනී Margaret Satterthwaite විසින් 2026 අගෝස්තු 7 දින ශ්රී ලංකා රජය වෙත යොමු කළ නිල සන්නිවේදනයකින් මෙම කරුණු ඉදිරිපත් කර ඇත. එහි සඳහන් වන්නේ යෝජිත සංශෝධනය ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් ප්රමිතීන් හා අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය සම්බන්ධයෙන් ගැටලු මතු කළ හැකි බවයි.
විශ්රාම වයස වසර දෙකකින් ඉහළට
ශ්රී ලංකා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 107(5) වගන්තිය යටතේ මේ වන විට ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස අවුරුදු 65ක් වන අතර, අභියාචනාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස අවුරුදු 63ක් වේ.
යෝජිත සංශෝධනය මගින් එම වයස් සීමාවන් වසර දෙකකින් ඉහළ දැමීමට සැලසුම් කර ඇති බව විශේෂ වාර්තාකාරිනියගේ ලිපියේ සඳහන් වේ. ඒ අනුව ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස අවුරුදු 67 දක්වාත්, අභියාචනාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස අවුරුදු 65 දක්වාත් ඉහළ යනු ඇත.
දැනට සිටින විනිසුරුවරුන්ටත් බලපානවාද?
විශේෂ වාර්තාකාරිනියගේ අවධානයට ලක්ව ඇති ප්රධාන කරුණක් වන්නේ යෝජිත සංශෝධනය අනාගතයේ පත්කරනු ලබන විනිසුරුවරුන්ට පමණක් නොව, දැනට සේවයේ නිරත විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලයටද බලපානු ඇතැයි වාර්තා වී තිබීමයි.
එවැනි පසුකාලීන බලපෑමක් මගින් විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර ආරක්ෂාව සහ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ගැටලු මතුවිය හැකි බව ලිපියේ අවධාරණය කර ඇත.
“අධිකරණ ස්වාධීනත්වය මූලික ආරක්ෂකයක්”
එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් ප්රමිතීන් අනුව විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර ආරක්ෂාව අධිකරණ ස්වාධීනත්වයේ මූලික ආරක්ෂකයක් බව ලිපිය පෙන්වා දෙයි.
ජාත්යන්තර සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සම්මුතියේ 14(1) වගන්තිය මගින් ස්වාධීන හා අපක්ෂපාතී අධිකරණයක් ඉදිරියේ සාධාරණ නඩු විභාගයකට ඇති අයිතිය තහවුරු කර ඇති බවද එහි සඳහන් වේ.
එමෙන්ම එක්සත් ජාතීන්ගේ අධිකරණ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ මූලික මූලධර්ම අනුව, විනිසුරුවරුන්ගේ සේවා කොන්දේසි, විශ්රාම වැටුප් සහ විශ්රාම වයස නීතියෙන් ප්රමාණවත් ලෙස ආරක්ෂා කළ යුතු බවද ලිපියේ සඳහන් කර ඇත.
Venice Commission අනතුරු ඇඟවීම්ද මතක් කරයි
යුරෝපීය ප්රජාතන්ත්රවාදය හා නීතිය පිළිබඳ Venice Commission විසින්ද විනිසුරුවරුන්ගේ අනිවාර්ය විශ්රාම වයස හෝ ධුර කාලය වෙනස් කිරීම සම්බන්ධයෙන් අවධානය යොමු කර ඇති බව ලිපිය පෙන්වා දෙයි.
විශේෂයෙන්ම දැනට සේවයේ සිටින විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලයට පසුකාලීනව බලපාන වෙනස්කම් අධිකරණ ස්වාධීනත්වයට බලපෑ හැකි බව Venice Commission පෙන්වා දී ඇති බව සඳහන් වේ. එවැනි වෙනස්කම් සිදුකරන්නේ නම් සුදුසු සංක්රාන්ති විධිවිධාන සහ පැහැදිලි සාධාරණීකරණයක් තිබිය යුතු බවද එහි දැක්වේ.
“විධායක හා ව්යවස්ථාදායක මැදිහත්වීමේ අවදානමක්”
යෝජිත සංශෝධනය දැනට සේවයේ සිටින විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලය වෙනස් කරන ආකාරයෙන් ක්රියාත්මක වුවහොත්, එය විධායක හෝ ව්යවස්ථාදායක බලපෑමක් ලෙස පෙනී යා හැකි බව විශේෂ වාර්තාකාරිනිය පෙන්වා දෙයි.
විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලය දීර්ඝ කිරීමෙන් නිශ්චිත විනිසුරුවරුන් කිහිපදෙනෙකුගේ සේවා කාලය ප්රායෝගිකව දිගු විය හැකි අතර, ඒ සඳහා සංක්රාන්ති විධිවිධාන හෝ වෙනත් වෛෂයික ආරක්ෂණ නොමැති වීම ගැටලුව තවදුරටත් තීව්ර කළ හැකි බවද ඇය සඳහන් කරයි.
ව්යවස්ථානුකූලභාවය විනිශ්චය කිරීමේදී ගැටලුවක්?
තවත් වැදගත් කරුණක් ලෙස ලිපිය පෙන්වා දෙන්නේ යෝජිත විශ්රාම වයස් දිගුවෙන් ප්රතිලාභ ලබන විනිසුරුවරුන්ටම පසුව එම සංශෝධනයේ ව්යවස්ථානුකූලභාවය සම්බන්ධයෙන් තීන්දුවක් ලබාදීමට සිදුවිය හැකි තත්ත්වයක් ඇතිවිය හැකි බවයි.
එය ස්වයංක්රීයව පාර්ශ්විකත්වයක් ඇති බව තහවුරු නොකරන නමුත්, එවැනි තත්ත්වයක් කළමනාකරණය කිරීමට නිසි යාන්ත්රණ නොමැති වීම අධිකරණයේ අපක්ෂපාතීත්වය පිළිබඳ මහජන විශ්වාසයට හානි කළ හැකි බව ලිපියේ සඳහන් වේ.
එක්සත් ජාතීන්ගෙන් නිර්දේශ
මෙම තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගනිමින් විශේෂ වාර්තාකාරිනිය නිර්දේශ කර ඇත්තේ විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස වෙනස් කිරීමේ ඕනෑම යෝජනාවක් විනිවිදභාවයෙන්, සියලු පාර්ශ්වයන් ඇතුළත් කරගනිමින්, අපක්ෂපාතී හා පුළුල් උපදේශන ක්රියාවලියක් හරහා සිදු කළ යුතු බවයි.
නිසි උපදේශනයක් සහ අවශ්ය ආරක්ෂණ ක්රමවේද නොමැතිව විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලය සම්බන්ධයෙන් හදිසි හා ස්ථිර වෙනසක් සිදු කිරීමෙන් අධිකරණ පද්ධතිය පිළිබඳ මහජන විශ්වාසය දුර්වල විය හැකි අතර, අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයට බරපතළ තර්ජනයක් ඇතිවිය හැකි බව ඇය අනතුරු අඟවා තිබේ.
රජයෙන් කරුණු 7කට පිළිතුරු ඉල්ලයි
විශේෂ වාර්තාකාරිනිය ශ්රී ලංකා රජයෙන් කරුණු කිහිපයක් සම්බන්ධයෙන් පැහැදිලි කිරීම් ඉල්ලා ඇත. ඒ අතර යෝජිත සංශෝධනයේ වත්මන් කෙටුම්පත හා තත්ත්වය, සංශෝධනයේ අරමුණ, දැනට සේවයේ සිටින විනිසුරුවරුන්ට එය අදාළ කිරීමට හේතු, විධායක හා ව්යවස්ථාදායක මැදිහත්වීම් වැළැක්වීමට ඇති ආරක්ෂණ ක්රමවේද සහ අදාළ පාර්ශ්වයන් සමඟ සිදුකර ඇති උපදේශන ඇතුළත් වේ.
එමෙන්ම මෙම සංශෝධනය මගින් අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය, අපක්ෂපාතීත්වය සහ අඛණ්ඩතාව පිළිබඳ මහජන විශ්වාසයට ඇති විය හැකි බලපෑම සම්බන්ධයෙන් රජය සිදුකර ඇති තක්සේරු පිළිබඳවද තොරතුරු ඉල්ලා ඇත.
මෙම සන්නිවේදනය සහ ශ්රී ලංකා රජයෙන් ලැබෙන ප්රතිචාර පැය 48කට පසු ප්රසිද්ධ කිරීමට නියමිත බවද එක්සත් ජාතීන්ගේ ලිපියේ සඳහන් වේ.